WIGILIA BOŻEGO NARODZENIA

 

Wigilia Narodzenia Państkiego, zwana też ,,wilią” lub ,,wiliją” obchodzona była bardzo uroczyście, dlatego też decydowała o niepowtarzalnym charakterze całych świąt. W zasadzie ten dzień jest punktem kulminacyjnym adwentowego oczekiwania na przyjście Dzieciątka. Oczekiwali na ten dzień wszyscy, a szczególnie niecierpliwiły się dzieci chociażby z tego względu, że mogły się najeść do woli podczas wieczerzy wigilijnej, bo przecież w tym dniu wszyscy naprawdę pościli.

W dniu wigilii ubierało się choinkę, którą przynosiło się z lasu. Wieszało się na niej jabłka, orzechy owinięte w ozdobne papierki i ręcznie wykonane ozdoby, m.in.łańcuchy ze słomy. U sufitu zawieszano także ręcznie wykonane pająki.

Później gospodyni nakrywała stół białym obrusem, pod którym kładziono siano. Z kolei gospodarz przynosił snopek zboża, który ustawiano w rogu izby. Oczywiście czynności te miały swoją głęboką symbolikę. W dzień wigilijny powszechnie uważano, by do domu jako pierwsza nie weszła kobieta, bo wtedy było już zagwarantowane nieszczęście przez cały nadchodzący rok. Przyjście kobiety jako pierwszej wróżyło chorobę, niepowodzenie w gospodarstwie, nieszczęście a nawet śmierć. Celem uniknięcia tego zagrożenia od wczesnych godzin rannych chodzili w odwiedziny ,,na pierwszego” młodzi chłopcy za co dostawali bułeczki bądź dorośli, którzy byli częstowani kieliszkiem wódki. Niemile wśród odwiedzających widziało się także osoby ubrane w kożuch bądź osoby stare. Wczesnym wieczorem wypatrywano pierwszej gwiazdki, a jej pojawienie się ,,upoważniało” do zasiadnięcia za wigilijnym stołem. Na stole obowiązkowo musiało znaleźć się 12 potraw.

Był to m.in.: barszcz czerwony, zupa grzybowa, pierogi z kapustą, różne gatunki kasz z sosem grzybowym, kutia, zawijaki z makiem, a także kompot z suszonych owoców. Na wigilijnym stole, oprócz potraw, świec i opłatków z miodem, kładło się także ziarenka zboża. Natomiast pod stołem ustawiało się maśniczkę, do której wrzucano resztki jedzenia, by je później dać bydłu.

Wszystkim potrawom wigilijnym przypisano symboliczne znaczenie: opłatek symbolizował zgodę i jedność, chleb – dobrobyt, wypieki z mąki zapewniały pomyślność w nowym roku, ziarna zbóż miały być źródłem codziennej energii, ryba przypominała o chrzcie, zmartchwychwstaniu, groch chronił przed chorobami, mak był symbolem płodności, jabłko miało chronić przed bólem gardła, a orzech przed bólem zębów. Na niektórych wigilijnych stołach była także sakiewka z pieniędzmi, co miało z apewnić dobrobyt w nadchodzącym nowym roku.

Wieczerzę rozpoczynał gospodarz, zapalając świecę, ktoś inny zapalał w tym czasie świeczki na choince. Następnie wszyscy odmawiali ,,Anioł Pański”, ,,Ojcze Nasz”, ,,Zdrowaś Mario” oraz modlitwę za zmarłych. Ojciec rodziny odczytywał także fragment Ewangelii według św. Łukasza o narodzeniu Dzieciątka. Następnie odbywało się dzielenie opłatkiem, w którym obowiązowywała zasada starszeństwa. Pierwszy zaczynał najstarszy członek rodziny, który łamał się opłatkiem ze wszystkimi w kolejności od najstarszego do najmłodszego. Podczas dzielenia się opłatkiem wszyscy domownicy składali sobie wzajemnie przeróżne życzenia. Ojciec rodziny podczas łamania się opłatkiem wypowiadał słowa: ,,Dzielcie się tym chlebem anielskim, żebyśmy się spotkali w Królestwie Niebieskim”. Podczas wieczerzy każdej potrawy należało skosztować. Niezjedzenie jakiejś potrawy ,,skutkowało” ominięciem różnych przyjemności w przeciągu roku.

ŠTEDRÝ DEŇ ALEBO VIGÍLIA NARODENIA PÁNA

 

Štedrý deň, nazývaný aj „Vilija“, sa slávila veľmi slávnostne, preto rozhodovala o neopakovateľnom charaktere celých sviatkov. V podstate tento deň je vrcholom adventného čakania na príchod Dieťaťa. Na tento deň čakali všetci, netrpezlivé boli predovšetkým deti, hoci len kvôli tomu, že sa počas Štedrej večere mohli dosýta najesť, predsa v tento deň sa všetci naozaj postili.

Počas Štedrého dňa sa ozdoboval stromček, ktorý sa prinášal z lesa. Na vianočnom stromčeku sa vešali jablká, orechy ovinuté do ozdobných papierikov, a ručne vyrábané ozdoby, ako napr. reťaze zo slamy. Pod stropom sa vešali ručne vyrábané reťazové oblúky.

Neskôr gazdiná prikryla stôl bielym obrusom, pod ktorý kládla seno. Gazda prinášal snop obilia, ktorý stál v rohu izby. Samozrejme všetky činnosti mali svoju hlbokú symboliku. Na Štedrý deň všetci dávali pozor, aby do domu ako prvá nevošla žena, pretože v takom prípade bolo nešťastie v nasledujúcom roku zaručené. Keď prišla prvá žena, znamenalo to chorobu, neúspech na gazdovstve, nešťastie a možno aj smrť. Aby k tomu nedošlo, od ranných hodín prichádzali na návštevu „na prvého“ mladí chlapci, ktorí za to dostávali žemle, alebo dospelí, ktorých sa ponúkali kalíškom vodky. Medzi hosťami neradi videli osoby oblečené do kožucha ani starých ľudí. Po západe slnka sa čakalo na prvú hviezdu, a keď sa zjavila, považovalo sa to za „povolenie“ sadnúť si k štedrovečernému stolu. Na stole muselo byť tradične 12 jedál. Boli to okrem iného: cviklový boršč, hríbová polievka, pirohy s kapustou, rôzne druhy kaší s hríbovou omáčkou, kuťa, makovníky s maslom, a tiež kompót so sušeného ovocia. Na štedrovečernom stole sa okrem jedál, sviec a oblátok s medom, kládli aj obilné zrná. Pod stolom bola postavená maselnica, do ktorej sa vyhadzovali zvyšky jedla, ktoré sa neskôr dávali dobytku.

Všetkým štedrovečerným jedlám sa pripisovali symbolické významy: oblátka symbolizovala zhodu a jednotu, chlieb blahobyt, koláče mali zaručiť úspešný nový rok, obilné zrná mali byť zdrojom každodennej energie, ryba pripomínala krst a zmŕtvychvstanie, hrach chránil pred chorobami, mak bol symbolom plodnosti, jablko chránilo pred bolesťami hrdla, a orechy pred bolesťami zubov. Na niektorých sviatočných stoloch bolo tiež vrecko s peniazmi, čo malo zabezpečiť dobrobyt v nastávajúcom roku.

Večeru zahajoval gazda, ktorý zapaľoval sviecu na stole, kým niekto iný zapaľoval sviečky na stromčeku. Potom sa spoločne modlili „Anjel Pána“, „Otče náš“, „Zdravas‘ Mária“ a modlitbu za zomrelých. Otec rodiny tiež čítal fragment evanjelia podľa Lukáša o narodení Dieťaťa. Potom nasledovalo tradičné delenie oblátky, počas ktorého mali starší vždy prednosť. Prvý začínal najstarší člen rodiny, ktorý sa delil oblátkou so všetkými, samozrejme v poradí od najstaršieho po najmladšieho. Počas delenia sa oblátkou si všetci skladali rôzne priania a vinše. Otec rodiny pri delení sa oblátkou hovoril: „Deľte sa týmto anjelským chlebom, aby sme sa streli v Kráľovstve Nebeskom“. Počas večere musel každý ochutnať zo všetkých jedál. Ak niekto náhodou na niektoré jedlo zabudol, v nastávajúcom roku mu „isto“ utečú rôzne príjemné veci.

Do końca I wojny światowej wszystkie potrawy spożywano z jednej glinianej miski drewnianą łyżką. Po zjedzeniu jednej potrawy do końca gospodyni nakładała drugą, domownicy śpiewali kolędy albo w ciszy oczekiwali na kolejną potrawę. Obecnie każdy ma swój talerz, przy którym także kładzie się pieniążęk. Ponadto chcąc zaskarbić sobie dostatek pieniędzy, łuski z wigilijnego karpia wkładano do portfela, by n igdy nie był pusty.

W oczekiwaniu na pasterkę rodzina kolędowała i wspominała wydarzenia z całego roku. Wigilia był to czas spotkań z rodziną, po koloacji odwiedzano bliskich, bywało tak że w ten wieczór do pasterki odwiedzono 5 do 6 domów. Wchodząc do domu, pozdrawiano gospodarzy słowami: Na szczęcie na zdrowie na tą Świętą Wigilię, niech będzie pozdrowiony Jezus i Maryja“.

Po wieczerzy dzieci chodziły ,,po szczodrakach” z koszykiem w ręku, do którego wkładali białe bułeczki zwane szczodrakami. Młodzież w tym czasie wychodziła z domu by r obić , ,zbytki”, tz n.ściągać f urtki i bramy. W iele z n ich udało się odnaleźć dopiero po zejściu śniegów. W wieczór wigiliny panował zwyczaj, że dziewczęta wyliczały ze sztachetów płotu, za kogo wyjdą za mąż, czy będzie to kawaler czy wdowiec. Również uderzały łyżkami, równocześnie nasłuchując z której strony zaszczeka pies, wróżyło to kierunek z którgo będzie przyszły mąż. Po wieczerzy wigilinej i wspólnym kolędowaniu wszyscy domownicy udawali się na pasterkę. Podczas drogi do kościoła także było słychać śpiewane kolędy i pastorałki. Przed pasterką gospodarze wychodzili do bydła ze specjalnym zielonym, różowym albo niebieskim opłatkiem, który wkładali najczęściej między kromki chleba. W tym czasie gospodyni sprzątała po kolacji, najpierw myła łyżki, a później resztę naczyń, pomyje wynosiła do obory, by napoić nimi zwierzęta.

Dzisiaj tradycja dawnej wigilii nie jest już tak żywa, w wielu domach nie kultywuje się już dawnych obrzędów. Dzisiaj mało kto wie, co oznaczały symbole wpisane w cały rytuał przygotowania wieczerzy, spożywania potraw, czy zachowań domowników po tej uroczystej kolacji. Niewiele więc pozostało dzisiaj z dawnej bogatej tradycji wigilinej, która miała oryginalny rodowód ludowy. Ludzie nie znają lub też ,,zapomnieli” wielu dawnych kolęd i p astorałek. Warto w ięc ni ektóre z ni ch z apisać i przechować, by może kiedyś do nich ,,wrócić”… Warto także dodać, że kolędy śpiewane na wsiach w okolicach Przeworska kończyły się charakterystycznym zawołaniem ,,hej, lelija”. Oto niektóre z pastorałek zapamiętane przez najstarszych mieszkańców podprzeworskich wsi.

Až do konca 1. svetovej vojny sa všetky jedlá jedli drevenými lyžicami z jednej hlinenej misky. Keď sa zjedlo jedno jedlo, gazdiná nakladala druhé, a ostatní medzitým spievali koledy alebo v tichu čakali na ďalšie jedlo. V súčasnosti má už každý svoj tanier, pri ktorom sa avšak stále kladú peniaze. Okrem toho si ľudia chceli zabezpečiť hojnosť peňazí vložením šupín vianočného kapra do peňaženiek, aby peňaženky nikdy neboli prázdne.

Rodina po večeri čakala na polnočnú sv. omšu, pričom sa spievali koledy a spomínalo sa na udalosti v predchádzajúcom roku. Štedrý večer bol tiež časom stretnutí s rodinou, po večeri sa navštevovali blízki, často sa stávalo, že do polnočnej omše sa navštívilo 5 až 6 domov. Keď niekto vchádzal do domu, domácich pozdravoval slovami: Na šťastie, na zdravia, na ten Štedrý deň, nech je pochválený Ježiš a Mária“. Deti po večeri chodili „po štedrákoch“ s košíkom v rukách, do ktorého vkladali biele žemle nazývané štedráky. Mládež v tom čase vychádzala z domu „na zbytki“ – vyťahovali a ukrývali dvere a bráničky. Mnohé sa našli, až keď sa na jar roztopil sneh. V Štedrý večer panoval aj iný zvyk – dievčatá na latách plotu rátali, za koho sa vydajú, či to bude mládenec a či vdovec. Udierali tiež lyžicami a počúvali, z ktorej strany zabreše pes, pretože z tej strany bude budúci muž.

Po Štedrej večeri a po spoločnom koledovaní všetci domáci išli na slávnostnú polnočnú sv. omšu. Počas cesty do kostola spievali koledy a pastorálky. Pred polnočnou sv. omšou gazdovia vychádzali k dobytku so špeciálnou zelenou, ružovou alebo modrou oblátkou, ktorú najčastejšie kládli medzi krajce chleba. Gazdiná v tom čase upratovala po Štedrej večeri, najprv umyla lyžice, potom zvyšku riadu, a nakoniec vyniesla pomyje do chlievu, aby nimi nakŕmila zvieratá.

Súčasné tradície už nie sú v porovnaní s niekdajšími štedrovečernými tradíciami také bohaté a živé, a v mnohých domoch sa už nekultivujú dávne obrady. V súčasnosti už len málokto vie, čo znamenali symboly zapísané v obradoch a rituáloch prípravy večere, jedenia jedál, či správania domácich počas spoločnej večeri. Z dávnych bohatých štedrovečerných tradícií, ktoré mali originálny ľudový rodokmeň, sa dodnes mnohé nezachovali. Ľudia nepoznajú alebo „zabudli“ mnohé dávne koledy a pastorálky. Preto je také dôležité niektoré z nich zapísať a uchovať, možno niekedy opäť zaznejú… Na tomto mieste musíme podotknúť, že koledy spievané v okolí Przeworska sa končili charakteristickým zvolaním ,,hej, lelija”. Predstavujeme vám niektoré pastorálky, ktoré si zapamätali najstarší obyvatelia z dedín obce Przeworsk.

Pastorałka

Patorała „W pole pasterze zaszli”

„Wigilijna pastorałka”