W OCZEKIWANIU NA ŚWIĘTA
Ostatnie cztery niedziele przed świętami Bożego Narodzenia, a dokładniej przed Wigilią w polskiej tradycji traktowane są jako czas oczekiwania i duchowego przygotowania do tych najpiękniejszych świąt w roku liturgicznym. Był to także czas zadumy nad grzechem i winą, tęsknoty za zbawicielem, zapowiadanym przez proroków. W adwencie starano się brać udział w codziennej Mszy Świętej – roratach. Dawniej odprawiano je przed świtem ku czci Najświętszej Marii Panny; dzisiaj niekoniecznie nabożeństwo to odprawiane jest tak wcześnie. W parafii św. Barbary dla głębszego przeżycia adwentu przyjął się zwyczaj eksponowania przy ołtarzu stosownej dekoracji, która składa się z czterech stopni wykonanych z desek i świec symbolizujących cztery niedziele adwentu. Ponadto na roratnie nabożeństwa dzieci przychodzą z zapalonymi lampionami i z kartkami, na których mają wypisane dobre uczynki, których dokonały dla mającego już niedługo narodzić się Dzieciątka. W okresie adwentu przestrzegano ścisłego postu, a szczególnie w trzy dni, tj.w środę – dla św. Józefa, piątek – dla Pana Jezusa i w sobotę – dla Matki Bożej. Na przeworskiej wsi zwano je ,,suchymi dniami”, podczas których zazwyczaj jedzono barszcz z buraków ćwikłowych, kapustę gotowaną lub kiszoną oraz gotowane ziemniaki. Często na śniadanie podawano chleb bez żadnych dodatków, tzw. ,,postny chleb”, albo placki ,,na prozie” czyli z dodatkiem sody. W okresie adwentu nie wykonywano cięższych prac. Kobiety wraz z dorastającymi córkami spotykały się u sąsiadów na darciu pierza, przędzeniu nici z lnu i wełny na wrzecionach lub kołowrotkach, przebieraniu fasoli, robieniu na drutach swetrów, rękawiczek i czapek. Pracom tym towarzyszyły gawędy, wymiana nowinek, opowiadanie różnych niesamowitych historii związanych z duchami i ukrytych w ziemi skarbach. Ponadto kobiety i dziewczęta wykonywały na długo przed świętami ozdoby na choinkę i do przystojenia izby. Przy wykonywaniu tych prac często śpiewano ludowe piosenki, a także pieśni kościelne i odmawiano pacierze. Zazwyczaj z wydmuszek jaj wykonywano ,,pajacyki” i ,,gąski” oraz przede wszystkim ,,pomadki” czyli zawijane w papierowe serwetki kostki cukru, twardych cukierków, fasoli itp. W święta wieszało się je na choince. Wśród ozdób choinkowych popularne były baletnice, krakowianki, aniołki, ,,mikołaje” i najprzeróżniejsze imitacje bombek choinkowych i cukierków. W czasie adwentowych spotkań przy ,,skubaczkach” czy ,,prządkach” pojawiał się najciekawszy temat: swatanie młodych par. Zresztą w tym względzie były znane przysłowia: ,,Kto się zaleca w adwencie, będzie miał żonę na święta” czy też: ,,W adwencie same zięcie, w karnawale nie ma wcale”. Przed świętami ważne było przystrojenie domu, zazwyczaj w papierowe kwiaty róży i jabłoni. W oknach pojawiały się także kolorowe firanki wykonane z bibuły. Niemal ceremoniałem było napełnianie sienników świeżą omłoconą słomą żytnią. Niektórzy mężczyźni w tym przedświątecznym czasie wykonywali szopki, które później znajdowały miejsce pod choinką. Gospodynie dwa tygodnie przed świętami zaczynały przygotowania do wieczerzy wigilijnej. W wielkich kamiennych garnkach zakwaszano zaczyn na żur i na czerwony barszcz. Na spód kładziono czosnek i skórkę chleba. W tym samym czasie robiono zawijane śledziki, zwane ,,wiankami”. Po wypatroszeniu śledzi zalewano je marynatą. Najważniejszym jednak wydarzeniem w gospodarstwie było świniobicie. Zabijano wielką, utuczoną świnię, z której mięso musiało wystarczyć nie tylko na święta, ale także do drugich najważniejszych świąt roku liturgicznego, tj. do Wielkanocy. Ważnym wydarzeniem w adwentowych przygotowaniach do świąt był udział w uroczystościach odpustowych ku czci Św. Barbary w Przeworsku. Wtedy powszechnie wierzono, że Święta Barbara jest opiekunką rodzin i patronką dobrej śmierci, a także Świętą broniącą ludzi przed chorobami, wielkimi epidemiami oraz przed burzami i piorunami. Ze Świętą Barbarą związane są również przysłowia bezpośrednio dotyczące obserwacji meteorologicznych: ,,Barbara po wodzie, Boże Narodzenie po lodzie” (i odwrotnie); |
ČAKANIE NA SVIATKY
Obdobie štyroch nedelí pred Vianocami, a presnejšie pred Štedrým dňom, kresťania západných tradícií prežívajú ako čas čakania a duchovnej prípravy na najkrajšie sviatky liturgického roku. Je to tiež čas zamyslenia nad hriechmi a vinami, čas túžby za Spasiteľom, ktorého predpovedali proroci. Počas adventu sa tradične každý deň koná špeciálna svätá omša – roráty. Kedysi to bola ranná svätá omša, slúžená ešte pred východom slnka, ku cti Preblahoslavenej Bohorodičky; avšak v súčasnosti sa už neslúži až tak skoro. Vo farnosti sv. Barbary sa pre hlbšie prežívanie adventu udomácnil zvyk. Pri hlavnom oltári sa stavia vhodná dekorácia, ktorá sa skladá zo štyroch stupňov vyrobených z dosiek, na ktorých sú postavené sviece, ktoré symbolizujú štyri adventné nedele. Okrem toho na rorátne sväté omše prichádzajú deti so zapálenými lampáši a s listami, na ktorých zapisujú svoje dobré skutky, ktoré urobili pre Dieťatko, ktoré sa má čoskoro narodiť. Kedysi sa počas adventu dodržiaval prísny pôst, predovšetkým počas troch pôstnych dní, tzn. v stredu – pre sv. Jozefa, v piatok – pre Ježiša Krista a v sobotu – pre Presvätú Bohorodičku. V przeworských dedinách sa tieto dni nazývali „suché“. Počas pôstnych dní sa väčšinou jedol iba jednoduchý cviklový boršč, varená alebo kyslá kapusta a varené zemiaky. Na raňajky sa často jedol čistý chlieb bez žiadnych dodatkov – „pôstny chlieb“, alebo placky s dodatkom sódy. Počas adventu sa nevykonávali ťažšie práce. Ženy a dospievajúce dievčatá sa stretávali po domoch na páračkách – párali perie, priadli priadzu z ľanu a vlny na vretenách alebo kolovrátkoch, preberali fazuľu, a vykonávali ručné práce – štrikovali svetre, rukavice či čiapky. Pri práci sa priateľsky zhovárali, vymieňali si rôzne novinky a klebety, rozprávali si rôzne príbehy o duchoch, vílach a o skrytých pokladoch. Okrem toho ženy a dievčatá dlho pred sviatkami pripravovali ozdoby na vianočné stromčeky a na vianočnú výzdobu domu. Pri práci často spievali rôzne ľudové aj náboženské piesne, či modlitby. Z vyfúkaných vajec často pripravovali „pajácov“ a „húsky“. Pripravovali tiež „salónky“ – do papierových servítok zavíjali kocky cukru, cukríky, fazuľu ap. Na Štedrý deň sa potom vešali na vianočný stromček. Medzi ozdobami vianočných stromčekov boli populárne baletky, krakowianky, anjeli, „mikuláše“ a najrôznejšie imitácie vianočných gúľ a cukríkov. Počas adventných stretnutí na „páračkách“ nemohla chýbať najzaujímavejšia téma: dohadzovanie mladých. S touto tematikou súvisia aj mnohé príslovia: „Kto sa v advente zalieča, na sviatky bude mať ženu.“ alebo: „V advente by všetci chceli, na fašiangy nikto“. Pred Vianocami bolo veľmi dôležité náležité vyzdobenie domu, väčšinou papierovými kvetmi ruže a jablone. V oknách sa tiež objavovali farebné záclonky vyrobené z krepového papiera. Priam obradne sa naplňovali slamníky čerstvou vymlátenou jačmennou slamou. Niektorí muži v tomto predsviatočnom čase vyrábali betlehemy, ktoré neskôr kládli pod vianočným stromčekom. Gazdiné už dva týždne pred Vianocami začínali s prípravami Štedrej večere. Vo veľkých kamenných hrncoch pripravovali kvások na žurek a na cviklový boršč. Na dno kládli cesnak a kôrku chleba. V tom istom čase pripravovali zavináče, nazývané „venčeky“. Keď sa slede vyvrhli, zalievali sa marinádou. Avšak najdôležitejšou udalosťou na gazdovstve bola zabíjačka. Zabíjala sa veľká, vypasená sviňa. Mäso muselo stačiť nielen na Vianoce, ale až do Veľkonočných sviatkov – najdôležitejších sviatkov liturgického roka. Dôležitou udalosťou adventných príprav na Vianoce bola účasť na odpustových slávnostiach ku cti sv. Barbary v meste Przeworsk. Dakedy mali ľudia hlboko v povedomí zakorenené, že sv. Barbara je opatrovateľka rodín a patrónka dobrej smrti, a tiež Svätica, ktorá chráni ľudí pred chorobami, veľkými epidémiami a tiež pred búrkami a bleskami. So svätou Barbarou sú späté aj charakteristické ľudové pranostiky: ,,Barbara na vode, Vianoce na ľade“ (a naopak); |
